شهرستان گِرمی یا مُغان یکی از شهرستان‌های استان اردبیل در ایران است. این شهرستان در شمال غربی کشور و شمال استان اردبیل بین ۳۸درجه و۵۰ دقیقه تا ۳۹درجه و۱۰دقیقه عرض شمالی از خط استوا و۴۷درجه و۲۵دقیقه تا ۴۸درجه و۱۲دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ واقع شده‌است. مساحت شهرستان گرمی ۲/۱۷۲۵کیلومتر مربع می‌باشد که معادل ۳۳ درصد مساحت کل مغان و ۶/۹درصد مساحت استان اردبیل می‌باشد.

گرمي

تاريخچه و وجه تسمیه گئرمی

اولين شهر مركز شهرستان مغان، شهر گرمی بود، که تا سال 1370 به عنوان مرکز مغان شناخته می شد. شهرستان مغان از سال 1370 به سه شهرستان مستقل گرمی (مغان)، پارس آباد و بیله سوار تقسيم شد. علت بوجود آمدن این شهر درطول تاریخ میتوان به تنها راه ارتباطی بودن آن بین نقاط مختلف آذربایجان با شمال رودخانه ارس ونواحی قفقاز وقره باغ و آران اشاره کرد که همواره محل عبور تجاروبازرگانان وهمچنین محل عبور سپاهیان ایرانی در زمان وقوع جنگ اشاره کرد. ر باره وجه تسمیه نام گئرمی چندین نظر وجودارد: این شهر بعدها بنا به عللی ویران شده ومجددا" از900سال پیش آبادانی خودرا بدست آورده است برخی آن را از واژه گئرامنه به معنی چند عشیره که دارای چراگاه مشترک می باشند وبه رئیس آنان گئرامنی می گفتند، میدانند. تعداد دیگری اعتقاد دارند این شهر در زمان بابک خرمدین بذ یا بذین داشته است ومحل آنرا بین محله قلعه باشی و روستای اله درق میدانند وقلعه دئیو قالاسی را قلعه بذ می دانند. برخی ازمورخان معتقدند این خطه از قدیم محل زندگی چند زنتو از پارتها بوده و واژه گئرمی در گویش پارتها یک واژه مقدس بوده ووجود گورهای خمره ای را دلیل می آورند. مورخان ومحققان دیگری معتقدند این واژه از واژه های سومری بوده واز دوقسمت ((گئر)) و ((می)) تشکیل شده است گئر به معنی آبادی وجای مشخص ویا خانه و می به معنی قوانین آسمانی پس گئرمی یعنی خانه قوانین ودستورات آسمانی. با توجه به قرارگیری این خطه در منطقه مغان و جایگاه مقدس منطقه مغان نزد مغ ها که دارای چندین آتشکده در منطقه بوده ومغ ها برای برگزاری مراسمات مخصوصی در ایام مشخصی از سال به این منطقه سفر می کردند ووجود کوه چند قلعه در نزدیکی ویا خود این شهر مثل دئیو قالاسی در500متری شهر، اینی قالاسی در7 کیلومتری شهروقلعه برزند در10کیلمتری و قیزقالاسی در فاصله15 کیلومتری این شهر بنظر میرسد دو نظر اخیر به واقعیت نزدیک بوده ونام شهر یکی از دو نظریه آخر این بحث باشد. نامیدن شهر بخاطر قبیله چم که از یمن به این خطه کوچیده اند ودر بین اهالی شهر به حسنلو مشهور هستند ریشه در تعصبات قومی داشته وخالی از واقعیت می باشد چراکه این قبیله 200الی300سال است که به این شهر کوچ کرده اند وپیران آن خودرا متعلق به سرزمین یمن وبعضی هایشان متعلق به اطراف بصره میدانستند.

جغرافیا و طبیعت

شهرستان گرمی از شمال با شهرستانهای بیله سوار و پارس آباد، از غرب به شهرستان اهر (آذربایجان شرقی) از جنوب به شهرستان مشگین شهر و از شرق به جمهوری آذربایجان (بخش‌های الگو:سالیان وجلیل‌آباد و یاردیملی) همسایه‌است به طوریکه گمرک آن قدمت تاریخی داشته ودارای ساختمان و ابنیه در روستای آزادلوی بخش موران بوده است، وعرصه آن زمینها با سند رسمی بنام گمرک ایران سند زده شده است.الگو:قابل توجه آقایان دست اندرکار ومسئول در شهرستان

شهرستان گرمی از جنوب به دامنه کوههای صلوات، از شمال به کوههای خروسلو از غرب به رود دره رود و از شرق به بالهارود محدود می‌شود.

پست‌ترین نقطه شهرستان در شمالغرب شهرستان و در روستای خان محمدلو واقع است که حدود ۲۴۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و مرتفع‌ترین نقطه شهرستان کوههای صلوات در جنوب روستای خان‌کندی (شهرستان گرمی) است که به حداکثر ۲۵۰۰ متر ارتفاع دارد. رودهای مهم شهرستان عبارتند از: بالهارود، دره رود، سامبول چایی، زنگیرچایی، تولون‌چایی (رودخانه تولون), داش دیبی. بارش سالانه در شهرستان از شرق به غرب و از جنوب به شمال کاهش می‌یابد به طوری که بارش در منطقه داش دیبی (منتهی الیه شرق شهرستان) به ۵۰۰ میلیمتر در سال و در منطقه خان محمدلو (منتهی الیه شمالغربی شهرستان) به کمتر از۲۵۰ میلیمتر می‌رسد. بطور کلی میزان بارش در شهرستان از متوسط بارش کشور بیشتر است و موجب شده تا تا کشاورزان آن به محصول خوبی از غلات وحبوبات خصوصا گندم، جو، نخود و عدس دست یابند.

جمعیت گرمي

جمعیت این شهرستان در سال ۱۳۸۵ به حدود ۱۲۸ هزار نفر رسید. مردم این شهرستان مسلمان و ۹۹٪ شیعه می‌باشند و به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند.

جاذبه‌های گردشگری

شهرستان گرمی آب وهوایی مطبوع و خنک در تابستان و زمستانهایی نه چندان سرد دارد. وجود کوه‌های سر سبز، چشمه ساران متعدد، دریاجه سد گیلارلو، منطقه جنگلی اينی و آلای له، نوار مرزی آذربایجان، رودخانه‌های دره رود، بالهارود، جیین چایی، روستاهای تنگ، تولون، خان کندی، قوزلو (مغان)، داش دیبی، بیک باغی، افجه، مولان، قیز قالاسی، آوسوران «av,soran» (مکاتبات دولتی افسوران)، سالالا (سلاله)،الگو:اله دره و سایر روستاهای منطقه قره آغاج از جاذبه‌های دیدنی آن می‌باشد. از محلات قدیمی این شهر میتوان محله موجره، قالاباشی، یوخاری باش(صاحب الزمان)چشمه باشی را نام برد. همچنین در روستاهای اطراف چندین زیارت گاه وجود دارد که در محل به آن اوجاق می گویند مثل اوجاق روستای آلازار که معروف است متعلق به امامزاده محمدبن حنفیه می باشد. اوجاق روستای قلعه برزند که متعلق به امامزاده محمدبن هاشم است و اوجاق میروو که به نواده پیرزید تعلق دارد. خرابا مسجد یا مسجد غریبان :ساخت اولیه آن به دوران قاجا برمیگردد ودر روستای اینی واقع شده وهمه ساله پذیرای هزاران عزادار حضرت امام حسین (ع) است و اخیرا" باهمت اهالی شهرستان تجدید بنا شده است.

تاریخ

قدمت تاریخی این شهرستان چند هزار سال هم تخمین زده می‌شود. آثار و اشیاء تاریخی ارزشمند مربوط به دورهٔ ایران باستان که از منطقهٔ گرمی کشف شده در موزهٔ کاشان نگهداری می‌شود. تپه باستانی (آغامعلی تپه سی)[نیازمند منبع] سند معتبری از پیشینه تاریخی این شهربوده که در ۹ کیلومتری شهر و در نزدیکی روستای (شوکورلو) واقع است. همچنین اولین پارچه در تپه همت که دراصل به رنگ قرمزبوده ودارای زمینه شطرنجی با نشان صلیب شکسته یا همان گردونه خورشید یا گردونه مهر می باشد بافته شده در ایران درتپه همت روستای سالالا (در مکاتبات دولتی سلاله) از توابع شهرستان گرمی کشف شده که هم اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. به تازگی سنگ قبرهای تاریخی در گورستان حفاظت شده روستای آلیله مغان(گئرمی) کشف گردیده این سنگ قبرها مربوط به دوره تیموری، اسلامی دارای نقوش هندسی دوره اسلامی است و آیاتی از قرآن کریم به خطوط نسخ عربی و کوفی بر روی آنها حکاکی شده است. گورستان آلیله باید جزو آثار ثبت ملی شده دانست، قدمت سنگ قبرهای شناسایی شده به 750 سال پیش برمی گردد. حالت محرابی و گنبدوار این سنگ ها بیانگر این است که سنگ قبرها بر مزار افراد مذهبی و مورد احترام نصب شده اند. همچنین قدمت شهرستان گرمی به 250 سال قبل از میلاد برمی گردد و در روستاهای رمضانلو، دریامان و پرمهر آثاری از دوره اشکانی کشف شده است.

  • اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گرمی مغان

سایت اطلاع رسانی این شهر نوشته است: شهرستان مغان که با نامهای موغان، مغکان، موقان و ولاسگان یا بلاسگان در متون جغرافیای تاریخی از آن یاد شده؛ به عنوان یکی از مراکز استقرار و زندگی اقوام پیش از تاریخ بوده است. یافته های باستان شناسی نشان می دهد که دشت مغان از دوران نوسنگی مسکون بوده است.ا نشانه هایی از سکونت این دوران در تراس دوم دشت مغان مشاهده گردیده است.اما نشانه های خیلی واضح و معتبر از سکونت گاههای دوران عصر مفرغ قدیم که به فرهنگ کورا _ ارس معروف است؛ از محوطه هایی چون نادر تپه سی آصلاندوز، خان تپه سی، کول تپه سی و یاریم تپه دشت مغان مشاهده شده است.در دوران عصر آهن که بلا فاصله بعد از عصر مفرغ شروع می گردد و در حدود ۳۸۰۰ سال پیش آغاز می شود؛ دشت مغان به عنوان حلقه ارتباطی بین مناطق تالش، دست اردبیل، دشت مغان جمهوری آذربایجان و شرق دریای خزر و استپ های بین رود کورا و ارس در شمال غرب جمهوری آذربایجان و جنوب گرجستان بوده است.در مطالعات عصر آهن جنوب دریای خزر به خصوص گیلان و تالش تاثیرات استقرارهای همزمان دشت مغان را به وضوح می توان مشاهده نمود.در دوران بعد یعنی هزاره اول قبل از میلاد دشت مغان مرکز سکونت اقوامهای گوناگونی مثل کادوسیها، آماردها، آلبانها، بلغارها، هونها، اورارتو ها و مادها بوده است. در واقع بدلیل موقعیت جغرافیایی دشت مغان و ارتباط سهل الوصول آن با قفقاز اقوام ساکن در دشت مغان با اقوام مستقر در قفقاز جنوبی تقریبا یکسان بوده است.به طوریکه اقوام ساکن در دشت مغان همواره از یک نوع حکومت مستقلی برخوردار بوده اند. در دوران بعد از مادها و همزمان با دوران هخامنشیان این منطقه بین اقوام مختلف قفقازی دست به دست می شده است. تا اینکه در دوران اشکانی دشت مغان به عنوان یکی از مراکز تمدنی این قوم در آمد. در این دوران دشت مغان به دلیل نزدیکی به منطقه مورد مناقشه دولتهای اشکانی و روم یعنی آسیای صغیر و ارمنستان، بعنوان یکی از مناطق پشتیبانی از خطوط مقدم نبرد مورد توجه قرار گرفت.

در این زمان بود که جمعیت ساکن در دشت مغان سیر صعودی پیدا کرد و وجود قبور خمره ای شکل و نیز قبور نوع قدیمی تر دوران اولیه اشکانی یعنی تخته سنگهای بزرگ و قبور صندوقی شکل موید این مطلب هستند. در منطقه موران تجمع این نوع قبور و استقرارهای روی تپه های کوچک طبیعی که در بین مردم منطقه به اصطلاح ” دوه بوینی ” یعنی گردن شتر شهرت دارد؛ نشانگر افزایش جمعیت نسبت به دوره های قبل دارد.کثرت استقرارهای دوران اشکانی بسیاری از محققین و پژوهشگران و حتی مردم منطقه را به پذیرش این نظریه سوق داده که اولین دوران استقرار شهرستان مغان و به خصوص گرمی دوره اشکانی بوده است.ولی با توضیحاتی که داده شد بطلان مطلب فوق بیش از پیش آشکار می شود.در دوران ساسانی دشت مغان حد فاصل قلمرو ساسانی و دولتهای قفقاز بوده است . در این دوران شمال دشت مغان یعنی محدوده های فعلی شهرستان پارسآباد و تراس اول دشت بیشتر مورد توجه واقع می شود. در این دوران با ایجاد شبکه آبیاری وسیع قسمتهای اعظم تراس اول دشت مغان زیر کشت می رود. یافته های اخیر باستان شناسی کانالهای عظیم انتقال آب رود ارس را به قسمتهای داخلی تر دشت تقریبا همین محدوده فعلی کانالهای آبیاری، تایید می کند.در دوران اسلامی دشت مغان سالهای اولیه خلافت عباسی بطور مستقل به حیات خود ادامه می دهد. در این دوران بابک با ایجاد قلاع نظامی در دشت مغان، مشگین شهر، منطقه قره داغ سالها در مقابل حکومت خلافت عباسی مقاومت می کند. تا اینکه با خیانت تنی چند از نیروهای تحت امرش مغلوب حومت عباسی می شود.ا

در جنگهای سال ۹۲۰ ه -ق معتصم عباسی که بر اثر شکست های پی در پی سپاهان بغداد و کشتار عظیم بابک ناراحت بود. جاسوسانی به بلاد بابک فرستاد (نقاطی که در آنجا بابک بر ضدخلفای عباسی قیام کرده بود) تا اطلاعات راجع به وضع جغرافیایی و راههای آن نواحی و شیوه جنگ بابک و قشون وی را به دست آوردند. یکی از محلهای تاریخی این شهرستان که محل تاخت و تاز واقع شده دهستان برزند (روستای قلعه برزند) می باشد که در سال ۲۲۰ ه -ق حیدربن کاووس ملقب به افشین از طرف معتصم عباسی مامور دفع غائله بابک عازم آذربایجان شد وی محل برزند را قرارگاه خود ساخت و به ساختن استحکامات بین برزند و اردبیل پرداخت و راههای تحت نفوذ را ساخت از دیگر مناطق تاریخی و قدیمی وجود اوجاق -اوجاق برزند در روستای قلعه برزند معروف به محمدبن حنیفه، اوجاق آلازار و اوجاق دریامان در روستای دریامان می باشد. همچنین از روستاهای قدیمی شهرستان سلالا، شکرلو، شیخلار، زنگیر، پرمهر، کلانسورا، قلعه برزند، اوجاق آلازار .. شاه تپی سی زیوه (معروف به چای زیوه ) داش زیوه، یل سوئی (بواسطه قلعه تاریخی ) انی – دریامان – دیزج و صدها روستا و محوطه های منطقه انگوت و موران می باشد.

تقسیمات کشوری

  • بخش مرکزی شهرستان مغان

    • دهستان اجارود غربی: شامل روستاهای تولون، خانکندی، لسکه درق، عزیزلو، سلیمانلو، مشهدلو، بنه، جین کندی

دريامان، دیزج، بیلداشی، مغوان یا موغان، تکانلو، اونبیربیگلو، بشیرلوی علیا، چونزه علیا، رحیملو، شوربلاغ، گیلارلو، مجيدلو، شهرك وليعصر، ارمارمشهدلو، انگورد، اولي كندي، بشیرلوی سفلی، تازه کندلنگان، تکدام، تولیر، غفارکندی، چونزه سفلي، چونگنش، قره قوچ /حجت اباد، داش بلاغ، لله بلاغي، امیر کندی، لنگان

    • دهستان اجارود مرکزی:شامل روستاهای:اوجاق الازار، امراهلو، ايلخچي سفلي، حسن كندي، خانبلاغي، زنگير، اژدرلو، القناب، ايلخچي عليا، حمزه خانلو، قهرامانلو، ماه پري
    • دهستان انی :شامل روستاهای:اینی علیا، اینی وسطی، اینی سفلی، ایزماراسفلی، ایزمارا علیا، قنبرلو، ایلخچی علیا، الیله
    • دهستان اجارود شمالی (به مرکزیت روستای شکرآب )شامل روستاهای:ارانچي، انگورتلار/اژدرلو، چونه خانلو،

سيدكندي، شكراب، شكرلوي سفلی، فرضي كندي، هاچاكندتازه، قاطريوران سفلي، قاطريوران عليا، بابي كندي، بهرام اباد، بيك باغي، حواس كندي، خامسلوة، ساري نصيرلو، شكرلوي عليا، شوردرق اني، صغيرلر، قزل گوني،كچلر،كله سرسفلي،كله سرعليا، مشهدلو، نجفقلي قشلاقي، نقاره

 

قبلا این شهرستان مساحت زیادی داشت ولی بعد از ایجاد استان اردبیل دهستانهای انجیلو، گوده گهریز، قیزقالاسی، دمیرچی خراباسی، صلوات وخیلی های دیگر از این شهرستان جدا وجزو شهرستانهای مشکین شهر، بیله سوار، اصلاندوزو پارسا آباد و اهرگردیدند.

شهرها: گرمی

    • دهستان انگوت شرقی
    • دهستان انگوت غربی

شامل روستاهای قره آغاج سفلی -قره آغاج علیا-زیوه-قره خان بگلو-آقامحمدبیگلو-اللهیارلو-گوده کهریز-قوزدی-قوری دره-سیدلر-لکره آباد-قلیج خانلو-

دهستان پائین برزندشامل روستاهای:ارزنق، اسمعلی کندی، تکبلاغ شرفه، توسانلو، دامداباجا، زرگر، شرفه، شاهماربیگلو، قاسم کندی، نصراله بیگلو، نوراله بیگلو، ابراهیم کندی، آقداش علیا، آقداش سفلی، تکدام، داشبلاغ، حاج احمدکندی، حسین خانلو، درگاهلو، دمیرچی دره سی علیا وسفلی، طاووس دره سی، علی محمدلو، ماراللوی کلبلو، میکائیل دره سی، شهرها: تازه‌کند انگوت

منابع

↑ «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وب‌گاه رسمی وزارت کشور ایران. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۸۹. 

  1. ↑ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی بر حسب سواد» ‎(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی مرکز آمار ایران. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۸۹. 

پژوهشي در جغرافياي مغان، سيد محمد ابراهيمي، انتشارات نيك آموز ، 1385